در سال‌های اخیر، با افزایش تجارت دوجانبه ایران و روسیه به بیش از ۵ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۵، استفاده از روبل به عنوان ارز اصلی معاملات رشد چشمگیری داشته است. با این حال، انتقال پول از بانک‌های ایرانی – چه داخلی مانند بانک ملی ایران و چه شعب خارجی مانند بانک ملی دبی (Bank Melli Dubai) – به شبکه بانکی روسیه اغلب با بررسی‌های شدید تطبیقی (Compliance Review)، درخواست مدارک تکمیلی (Zapros) و تأخیر یا حتی بازگشت وجه همراه است. این مقاله تحقیقی، بر اساس گزارش‌های رسمی و داده‌های بین‌المللی، ریشه‌های این چالش‌ها را بررسی می‌کند و نقش ضعف‌های ساختاری بانک‌های ایرانی در افزایش ریسک تراکنش‌ها را تحلیل می‌نماید. هدف، ارائه راهکارهای عملی برای فعالان اقتصادی است تا بتوانند از این موانع عبور کنند.

۱. جایگاه بانک‌های ایرانی در نظام بانکی روسیه: چرا High-Risk؟
بانک‌های روسی، بر اساس مقررات بانک مرکزی روسیه (CBR) و استانداردهای بین‌المللی مبارزه با پولشویی (AML) و تأمین مالی تروریسم (CFT)، تراکنش‌های ورودی را بر اساس شاخص‌هایی مانند حجم عملیاتی، حضور بین‌المللی، گردش حساب، شفافیت و ریسک ژئوپلیتیکی ارزیابی می‌کنند. در این چارچوب، بانک‌های ایرانی اغلب در دسته “High-Risk Incoming Transfers” قرار می‌گیرند. دلایل اصلی عبارتند از:
– گردش عملیاتی پایین در روسیه: بسیاری از بانک‌های ایرانی فاقد تراکنش‌های پایدار و مکرر در سیستم پرداخت روسیه هستند. برای مثال، گزارش‌ها نشان می‌دهد که بانک‌های ایرانی حجم پایینی از معاملات بین‌المللی دارند، که این امر مانع از ایجاد “الگوی تاریخی قابل اعتماد” می‌شود.
– عدم حضور فیزیکی و نمایندگی: بدون دفاتر رسمی یا تیم‌های عملیاتی در روسیه، بانک‌های ایرانی برای سیستم بانکی روسی “ناشناخته” تلقی می‌شوند، که احتمال درخواست Zapros را افزایش می‌دهد.
– فقدان حساب‌های نوسترو فعال: حساب‌های نوسترو (Nostro Accounts) در بانک‌هایی مانند VTB یا Sberbank، که برای تسهیل تراکنش‌های مستقیم ضروری هستند، در بانک‌های ایرانی اغلب غیرفعال یا محدود است.
– حجم پایین تراکنش‌های بین‌المللی و بی‌ثباتی رفتار: تحریم‌های ایالات متحده و اتحادیه اروپا، که از سال ۲۰۱۲ منجر به قطع دسترسی بانک‌های ایرانی به SWIFT شده، مسیرهای پرداخت را غیرمستقیم و پیچیده کرده است. این امر اعتماد بانک‌های روسی را کاهش می‌دهد، زیرا الگوی تراکنش‌ها قابل پیش‌بینی نیست.
۲. چرا بانک‌های روسیه به حواله‌های Bank ……Dubai حساس‌اند؟  Bank …… Dubai، به عنوان شعبه خارجی بانک …. ایران، نقش کلیدی در انتقال‌های بین‌المللی ایران ایفا می‌کند و اغلب برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌شود. با این حال، گردش حساب آن در روسیه پایین است و تراکنش‌ها عمدتاً از مشتریان کوچک یا متوسط تشکیل شده، که شفافیت لازم برای بانک‌های روسی را ندارد. حواله‌هایی که از این بانک به بانک‌های روسی وارد می‌شوند، اغلب با سؤالاتی مانند “Источник происхождения денежных средств؟” (منشأ این پول چیست؟) مواجه می‌شوند. در صورت عدم ارائه توضیح اقتصادی کافی، فرآیند Zapros – که درخواست رسمی برای مدارک اضافی است – فعال می‌شود و می‌تواند منجر به مسدودسازی تراکنش گردد.
۳. مفهوم Zapros در بانکداری روسی:  در زمینه تراکنش‌های بین‌المللی، “Zapros” (به روسی: Запрос، به معنای “درخواست”) به درخواست رسمی بانک روسی برای مدارک اضافی اشاره دارد. این فرآیند بخشی از الزامات AML/CFT بانک مرکزی روسیه (CBR) است و برای تراکنش‌های ریسک بالا فعال می‌شود. بانک روسی ممکن است سؤالاتی مانند منبع وجوه (Source of Funds)، هدف اقتصادی تراکنش (Economic Purpose)، و جزئیات قراردادها را مطرح کند. در صورت عدم ارائه مدارک – مانند گواهی تخصیص ارز، فاکتورها یا قراردادها – تراکنش مسدود، بازگردانده یا حساب مشتری تحت بررسی قرار می‌گیرد. این مکانیسم برای جلوگیری از نقض تحریم‌ها طراحی شده و در تراکنش‌های مرتبط با ایران بسیار رایج است، زیرا بانک روسی نمی‌تواند زنجیره انتقال را به طور مستقیم تأیید کند.
۴. نقش گواهی تخصیص ارز در کاهش ریسک: گواهی تخصیص ارز (Currency Allocation Certificate)، صادرشده توسط بانک‌های ایرانی، یکی از ابزارهای کلیدی برای اثبات منشأ قانونی وجوه است. این سند نشان‌دهنده خرید ارز در چارچوب سیستم رسمی ارزی ایران، ثبت منشأ ریالی، هدف تجاری و انجام فرآیندهای AML داخلی است. بر اساس تجربیات عملی، ارائه این گواهی همراه با رسید انتقال از دبی می‌تواند احتمال Zapros را تا ۶۰ درصد کاهش دهد، زیرا بانک روسی را از شفافیت مسیر اطمینان می‌بخشد.
۵. مسئولیت بانک‌های ایرانی در ایجاد اعتماد بین‌المللی: بخش عمده چالش‌ها ناشی از ضعف‌های ساختاری بانک‌های ایرانی است، نه صرفاً سختگیری‌های روسی. دلایل عبارتند از: – عدم شبکه بین‌المللی فعال**: بانک‌های ایرانی در کشورهایی مانند امارات، روسیه یا چین حضور محدودی دارند. – گردش مالی پایین: با حجم ماهانه تراکنش‌های محدود، بانک‌های ایرانی به طور خودکار “High-Risk” طبقه‌بندی می‌شوند.– عدم ایجاد اکوسیستم مالی: مشتریان کوچک، خدمات محدود و تنوع پایین تراکنش‌ها، منجر به طبقه‌بندی مشکوک (Suspicious) توسط بانک‌های روسی می‌گردد.
۶. چرا شرکت‌های Payment Agent موفق‌تر از بانک‌ها عمل می‌کنند؟ شرکت‌های NRA یا Payment Agent با گردش بالا، در بانک‌های روسی شناخته‌شده هستند و رفتار عملیاتی‌شان قابل پیش‌بینی است. برای مثال، یک شرکت Payment Agent با هزاران تراکنش سالانه اعتماد بالایی کسب می‌کند، در حالی که بانک ایرانی با ۱۰ تراکنش ممکن است فوراً Zapros دریافت کند. این تفاوت به حجم عملیاتی و شفافیت مسیرهای پرداخت برمی‌گردد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که ایران و روسیه سیستم‌های بانکی خود (SEPAM و SPFS) را برای دور زدن تحریم‌ها ادغام کرده‌اند، که این امر به شرکت‌های واسط کمک کرده است.
۷. چرا داشتن حساب نوسترو و دفتر رسمی ضروری است؟ اگر بانک‌های ایرانی حساب نوسترو در بانک‌هایی مانند VTB یا Lanta افتتاح کنند، دفتر رسمی و تیم کامپلاینس در روسیه ایجاد نمایند و گردش مستمر داشته باشند، احتمال Zapros تقریباً به صفر می‌رسد. این اقدامات مسیر انتقال را پایدار کرده و اعتماد سیستم بانکی روسیه را می‌سازد. با این حال، در حال حاضر هیچ بانک ایرانی شبکه عملیاتی کافی در روسیه ندارد.
۸. راهکارهای عملی برای کاهش ریسک:
برای جلوگیری از Zapros و تأخیرها، فعالان اقتصادی می‌توانند اقدامات زیر را انجام دهند:
– آماده‌سازی مدارک کامل: ارائه گواهی منبع وجوه، قراردادها، فاکتورها و توضیحات مسیر انتقال از پیش، ریسک را کاهش می‌دهد.
– افزایش حجم و منظم‌سازی تراکنش‌ها: بانک‌های ایرانی می‌توانند با ایجاد گردش پایدار، اعتماد بانک‌های روسی را جلب کنند.
– افتتاح حساب‌های نوسترو و نمایندگی: حضور فعال در روسیه، مانند افتتاح دفاتر، ریسک را پایین می‌آورد.
– استفاده از واسطه‌های معتبر: شرکت‌های Payment Agent با سابقه بالا می‌توانند جایگزین مناسبی باشند
**نتیجه‌گیری نهایی**
        حواله‌های روبلی از مسیر بانک‌های ایرانی به طور سیستماتیک High-Risk تلقی می‌شوند، نه به دلیل مشکلات مشتری یا روابط سیاسی، بلکه به علت گردش پایین، فقدان حضور عملیاتی، عدم نوسترو، نبود رفتار تراکنشی پایدار و شفاف نبودن مسیرها. در مقابل، شرکت‌های Payment Agent با سابقه بالا شانس موفقیت بیشتری دارند. راه‌حل‌های پایدار عبارتند از:   1. ایجاد گردش عملیاتی وسیع   2. افتتاح نوسترو فعال  3. ایجاد دفتر رسمی در روسیه.   4. صدور اسنادگواهی تخصیص ارز (Currency Allocation Certificate – CAC)  نامه توضیحی رسمی مسیر انتقال (Payment Route Explanation Letter) رسید انتقال از بانک مثل sepam  ,  ودر نهایت  استفاده از Payment Agentهای معتبر
                      این رویکردها نه تنها ریسک‌ها را کاهش می‌دهند، بلکه به تقویت روابط اقتصادی ایران و روسیه کمک می‌کنند.